Utterance view

mEEva_llij

Recording date2005-01-26
Speaker age52
Speaker sexm
Text genretraditional narrative
Extended corpusyes



showing 1 - 100 of 120 • next


[1]
****
****
****
[2]
**** diibyéváa **** llíjchurɨ, **** úúbálle néhíjcyaábe ****
El mismo, lo que dice la historia, el señor llamado “Llíjchurɨ” (el Pucunero).
diibyéváa llíjchurɨ, úúbálle néhíjcyaábe
[3]
**** pɨ́ɨ́ne **** núhbá **** tene **** néhdu **** bájúneri úllehíjcyá **** nih- **** nih- **** ihdícyáhullévúré ihdyu.
El señor llamado “Sol de Centro”, como dice ese, andaba en la selva sin importancia de llegar a un sitio.
pɨ́ɨ́ne núhbá tene néhdu bájúneri úllehíjcyá nih- nih- ihdícyáhullévúré ihdyu.
[4]
tsá **** dibye néétune téhullévú o **** pééhií. ****
El no decía allá estoy yendo.
tsá dibye néétune téhullévú o pééhií.
[5]
**** pevénéré ihdyu úllehíjcyaábe. ****
Así no más el andaba.
pevénéré ihdyu úllehíjcyaábe.
[6]
**** aabéváa ihdyu **** tsájcoojɨ úújeté diibye, **** ɨ́ɨ́júmu núhba **** némeííbyé, ihjyárí ihdyu **** ícyahíjcyáné **** diille méwama. ****
Así dice que un día llegó donde el, que se llamaba “Sol Oso Hormiguero”, que vivía en su casa con su mujer.
aabéváa ihdyu tsájcoojɨ úújeté diibye, ɨ́ɨ́júmu núhba némeííbyé, ihjyárí ihdyu ícyahíjcyáné diille méwama.
[7]
**** áámedíuváa úújetéébeke **** eh **** waatsúcuube dííbyeke. ****
Cuando el llegó donde ellos le acogieron muy bien a él.
áámedíuváa úújetéébeke eh waatsúcuube dííbyeke.
[8]
**** aabéváa ihdyu **** dííbyema teene **** ítyollííjyuri **** ihdyu llíchuhíjcyá iámeke, **** llííñájahíjcyaábe. **** mm **** wáhpéné iáábeke, **** úmómuke. ****
Y así él con su pucuna le soplaba con él, cazaba a los animales, a los animales que vuelan, a los monos.
aabéváa ihdyu dííbyema teene ítyollííjyuri ihdyu llíchuhíjcyá iámeke, llííñájahíjcyaábe. mm wáhpéné iáábeke, úmómuke.
[9]
**** áámekéváa **** dohíjcyáme. ****
Esos comían ellos.
áámekéváa dohíjcyáme.
[10]
**** aanéváa ímí **** ɨjtsúcunúúbé diibye **** ɨ́ɨ́júmu núhba. ****
Y eso le ha parecido bien al Sol Oso Hormiguero.
aanéváa ímí ɨjtsúcunúúbé diibye ɨ́ɨ́júmu núhba.
[11]
**** awáá tétsihvu ɨ́vámeííbye. ****
Ahí, pues, él ya se ha acostumbrado.
awáá tétsihvu ɨ́vámeííbye.
[12]
**** aanéváa **** tsájcoojɨ diibye **** ɨ́ɨ́júmu núhbá nééhií: **** ayúju **** llíjchu, **** péjcore ó **** peehi **** náhjɨhe **** o méénutéébe. ****
Y un día el Sol Oso Hormiguero dijo: “Bueno, Llíjchu, mañana voy a irme para hacer negocio”.
aanéváa tsájcoojɨ diibye ɨ́ɨ́júmu núhbá nééhií: ayúju llíjchu, péjcore ó peehi náhjɨhe o méénutéébe.
[13]
íhjyáa **** úwáájɨ́ niimúhe élletu. ****
Quizás fue donde el señor llamado “padre del hacha”.
íhjyáa úwáájɨ́ niimúhe élletu.
[14]
**** ááné **** boone **** ú coévaá íchihvu **** táállémaá. ****
En cambio tu vas a quedar aquí con la abuela.
ááné boone ú coévaá íchihvu táállémaá.
[15]
**** áállema u méénuhíjcyádú **** llííñája **** ámuhtsi meméénúné **** hallúvú ámuhtsi **** mémáchohíjcyaáhi neébe. ****
Y con ella como siempre haces, mitayando ustedes dos van a estar viviendo y de eso ustedes dos van a estar comiendo, dijo.
áállema u méénuhíjcyádú llííñája ámuhtsi meméénúné hallúvú ámuhtsi mémáchohíjcyaáhi neébe.
[16]
**** állícyó **** u néébe **** ihdyu **** goocórí **** tsájcoojɨ **** dihjyúvadí **** dííllema neébe. ****
Como eres pícaro, te ruego un día no hay que hablar con bromas con ella, le dijo.
állícyó u néébe ihdyu goocórí tsájcoojɨ dihjyúvadí dííllema neébe.
[17]
**** tsáhaá neebévápeécu, **** ímí uke **** muhtsi météhmeéhi. ****
No, le dijo el también, bien nosotros dos te vamos a esperar.
tsáhaá neebévápeécu, ímí uke muhtsi météhmeéhi.
[18]
**** ahdújucóváa ɨ́mɨááné **** tsɨtsɨ́ɨ́vevu **** dibye **** pééne **** náhjɨ́hevúréjuco. ****
Conforme que ha dicho de verdad al amanecer, él ya se fue a hacer negocio.
ahdújucóváa ɨ́mɨááné tsɨtsɨ́ɨ́vevu dibye pééne náhjɨ́hevúréjuco.
[19]
**** ááné **** boonéváa **** ɨ́mɨááné diibye **** tsúúca **** llííñája méénújucóóne. ****
Y después de verdad el ya estaba haciendo cacería.
ááné boonéváa ɨ́mɨááné diibye tsúúca llííñája méénújucóóne.
[20]
**** ááné hallúuváa **** diille **** ɨ́ɨ́júmu núhbá taaba **** mááho méénune **** dityétsí ímí máchohíjcyáne. ****
De igual manera ella la mujer de Sol Oso Hormiguero hacía casabe, esos dos comían bien.
ááné hallúuváa diille ɨ́ɨ́júmu núhbá taaba mááho méénune dityétsí ímí máchohíjcyáne.
[21]
**** íhjyáa múhajchótáwuú **** ímí iíjcyárótsihdyu, **** tsúúca **** dííbyé ɨ́ɨ́búwá déjúcotu **** teene **** nahtsɨ́réjuco **** tsááneé. ****
Quizás un buen tiempo vivían bien todavía, de ahí ya en el fondo de su pensamiento de él ya vino el querer, el enamorar.
íhjyáa múhajchótáwuú ímí iíjcyárótsihdyu, tsúúca dííbyé ɨ́ɨ́búwá déjúcotu teene nahtsɨ́réjuco tsááneé.
[22]
**** aabéváa tsúúca díílleke **** nééhií **** pátsáríjcyoóbe. ****
Así el ya le dijo a ella, ya estaba molestando.
aabéváa tsúúca díílleke nééhií pátsáríjcyoóbe.
[23]
**** árónáacáváa **** diille **** ɨ́ɨ́júmu núhbá **** taaba néé. ****
Pero ella, la mujer, de Sol Oso Hormiguero, le dijo:
árónáacáváa diille ɨ́ɨ́júmu núhbá taaba néé.
[24]
**** tsáhaá **** neélle **** meke **** góócóóbejɨ́ɨ́va **** ɨ́ɨ́júmu núhbá meke úmeco **** méénudíñe neélle.
No, dijo ella, no es cualquier el Sol Oso Hormiguero, cuidado que a nosotros nos mata.
tsáhaá neélle meke góócóóbejɨ́ɨ́va ɨ́ɨ́júmu núhbá meke úmeco méénudíñe neélle.
[25]
**** tsáhaá neébe, **** aane íchii meíjcyáímútsikyéjɨ́ɨ́va. ****
No, dijo él, acaso aquí vamos a estar.
tsáhaá neébe, aane íchii meíjcyáímútsikyéjɨ́ɨ́va.
[26]
**** uke ó tsájtyeehi **** tsíhyullévú **** dibye **** úújetétúíhyullévu. ****
A ti te voy a llevar muy lejos donde el no puede llegar.
uke ó tsájtyeehi tsíhyullévú dibye úújetétúíhyullévu.
[27]
**** tsáhaá neellévápeécu.
No, seguía diciendo ella.
tsáhaá neellévápeécu.
[28]
**** árónáacáváa éhnííñevúré **** díílleke **** awáá ílluréjuco **** dibye **** ímyetétsóne. ****
Pero le insistió a ella, hasta que peor, él le ha hecho querer.
árónáacáváa éhnííñevúré díílleke awáá ílluréjuco dibye ímyetétsóne.
[29]
**** aalléváa awáá **** dííbyeke **** cáhcújtsóllema. ****
Ella ya, pues, le ha creído.
aalléváa awáá dííbyeke cáhcújtsóllema.
[30]
**** ehdu néébe ané **** méh- **** méhdivu méénútsodí. ****
Entonces así como tu dices, ya pues, no nos traigas problemas.
ehdu néébe ané méh- méhdivu méénútsodí.
[31]
**** tsáhaá neebéváa. ****
No, dice él.
tsáhaá neebéváa.
[32]
**** áállekéváa iámabúcúne teene dííbyé **** uménúhéjutúré **** dityétsí móyijcyúne **** ííñújɨ́ déjúcori **** peemútsi **** úú. ****
A ella abrazando de su misma cocamera (hueco de la mezcla) no mas esos dos se han hundido y se fueron debajo de la tierra.
áállekéváa iámabúcúne teene dííbyé uménúhéjutúré dityétsí móyijcyúne ííñújɨ́ déjúcori peemútsi úú.
[33]
**** éhllétu kéhɨ́ɨ́vetémútsí. ****
De allá fueron a aparecer.
éhllétu kéhɨ́ɨ́vetémútsí.
[34]
**** áálláhé ɨ́ɨ́búuri **** pééhi **** pééhííí úúm. ****
Por el corazón de huacrapona fueron, fueron, uu.
áálláhé ɨ́ɨ́búuri pééhi pééhííí úúm.
[35]
**** tsííñé uméhé **** ɨ́ɨ́búuri **** niityémútsi, niityémútsí. ****
Otra vez por el corazón de un árbol bajaron, bajaron.
tsííñé uméhé ɨ́ɨ́búuri niityémútsi, niityémútsí.
[36]
**** tsiiñe ííñújɨ́ déjúcori ííñújɨ́ déjúcori mm. ****
Otra vez debajo de la tierra, debajo de la tierra, jmm.
tsiiñe ííñújɨ́ déjúcori ííñújɨ́ déjúcori mm.
[37]
**** éhllétu **** kééhɨ́ɨ́vetémútsí, **** tsajɨ́ hallúrí péémutsi, **** nújpácyó **** déjúcovu **** tsiiñe **** úcáávemútsi **** éhnéjcutu **** peemútsí, jm. ****
De allá se fueron a aparecer estos dos, sobre la tierra se fueron estos dos, nuevamente se metió debajo del agua por otro lado se fueron, jm.
éhllétu kééhɨ́ɨ́vetémútsí, tsajɨ́ hallúrí péémutsi, nújpácyó déjúcovu tsiiñe úcáávemútsi éhnéjcutu peemútsí, jm.
[38]
**** úménébá pañétú mm, **** tsíhyulle. ****
Dentro de palo, jm, muy lejos.
úménébá pañétú mm, tsíhyulle.
[39]
**** áyu neébe, íchihvu wájtsɨ́cóóííbyejɨ́ɨ́vari. ****
Ya está, le dijo, hasta aquí el ya no va a llegar.
áyu neébe, íchihvu wájtsɨ́cóóííbyejɨ́ɨ́vari.
[40]
**** wáájácúííbyejɨ́ɨ́ **** kiátú metsááneé. ****
El no va a saber por donde hemos venido, le dijo.
wáájácúííbyejɨ́ɨ́ kiátú metsááneé.
[41]
**** ehdúváa iñééne tsúúca **** teene **** áállahe **** iwádíjcyóne dibye **** mɨ́jcohóónúné **** diityétsikye mɨ́jɨhócú **** cóhpene. ****
Diciendo esto, ya el ha hecho un cuarto de huacrapona partida para ellos dos, doble casco, muy duro.
ehdúváa iñééne tsúúca teene áállahe iwádíjcyóne dibye mɨ́jcohóónúné diityétsikye mɨ́jɨhócú cóhpene.
[42]
**** ááné hallúvuvápe teene néwayúúne dibye ánune. ****
Y al rededor, pues, amontonó esas piedras.
ááné hallúvuvápe teene néwayúúne dibye ánune.
[43]
**** ááné ɨ́ɨ́búuri dityétsí íjyácunúhijcyáne. ****
En ese corazón estaban los dos.
ááné ɨ́ɨ́búuri dityétsí íjyácunúhijcyáne.
[44]
**** aabéváa **** ɨ́mɨááné diibye **** ɨ́ɨ́júmu núhbá tsúúca **** teene náhjɨhe imyéénútsihdyu **** wajtsɨ́ **** teeja **** ihjyávú **** pevéjaúvuréjuco. ****
Y de verdad, cuando el Sol Oso Hormiguero llegó después de hacer negocio a esa casa, a su casa, estaba vacío ya.
aabéváa ɨ́mɨááné diibye ɨ́ɨ́júmu núhbá tsúúca teene náhjɨhe imyéénútsihdyu wajtsɨ́ teeja ihjyávú pevéjaúvuréjuco.
[45]
**** ¡ícyaj! neébe, **** ɨ́veekíhana, **** tsáriñe. **** neébe.
¡Oj!, dijo, porque es esto, da rabia, dijo.
¡ícyaj! neébe, ɨ́veekíhana, tsáriñe. neébe.
[46]
árone **** kiávú pééímútsijɨ́ɨ́vari. ****
¡Pero van a irse a ningúna parte!.
árone kiávú pééímútsijɨ́ɨ́vari.
[47]
**** iñééne, teene ihñé waajácú **** bañéwá **** iékéévéne dibye **** ióónúne **** dibye díllone: ****
Diciendo así, agarró su sabia ajompa de tabaco, él lo envolvió y le preguntó:
iñééne, teene ihñé waajácú bañéwá iékéévéne dibye ióónúne dibye díllone:
[48]
**** kiávúhjanécú **** mewállé pééhií.
¿A dónde fue nuestra mujer?.
kiávúhjanécú mewállé pééhií.
[49]
cána **** boh **** dityétsiñé **** péjɨjtórí **** meke ú tsúúlleéhi dibye nééneé. ****
A ver, ¿Por donde se fueron estos dos?, nos vas a guiar, le dijo.
cána boh dityétsiñé péjɨjtórí meke ú tsúúlleéhi dibye nééneé.
[50]
**** dibyévané **** teene **** í- **** íbañéwá ióónúne, **** íllu dibye ɨ́bátsuhjúcunúne. ****
El envolvió esa, su hojampa de tabaco y así él ha soplado.
dibyévané teene í- íbañéwá ióónúne, íllu dibye ɨ́bátsuhjúcunúne.
[51]
**** teenéváa ojtso **** péé tsajá pañe, tsajá pañe, tsajá **** pañe **** mm.
Ese humo iba dentro de la casa, dentro de la casa, dentro de la casa, jm.
teenéváa ojtso péé tsajá pañe, tsajá pañe, tsajá pañe mm.
[52]
**** peeróné, **** peeróné, **** éhllétu tsááne **** tsááne, tsááne. ****
Iba avanzando, iba avanzando, de allá no más viene, viene.
peeróné, peeróné, éhllétu tsááne tsááne, tsááne.
[53]
**** íchihyúré **** dííbyé uménúhéjutu **** tene móyijcyúne. ****
De aquí no más de su cocamera (hueco de mezcla), eso, el se hundió.
íchihyúré dííbyé uménúhéjutu tene móyijcyúne.
[54]
**** ááne déjutújucóváa dibye **** pééneé. ****
Y detrás de eso, dice él, se fué.
ááne déjutújucóváa dibye pééneé.
[55]
**** teene ojtsó **** déjutu ííñújɨ́ **** pañe, ííñújɨ́ **** pañe mm.
Detrás de ese humo dentro de la tierra, dentro de la tierra, jm.
teene ojtsó déjutu ííñújɨ́ pañe, ííñújɨ́ pañe mm.
[56]
**** kéhɨ́ɨ́vetéébe. ****
Se fue a aparecer.
kéhɨ́ɨ́vetéébe.
[57]
**** áálláhé ɨ́ɨ́búuri áálláhé ɨ́ɨ́búuri. ****
Por el corazón de huacarpona, en el corazón de huacarpona.
áálláhé ɨ́ɨ́búuri áálláhé ɨ́ɨ́búuri.
[58]
**** ááne déjutújucóváa. ****
Y detrás de eso.
ááne déjutújucóváa.
[59]
**** tsííñé uméhé **** ɨ́ɨ́búwá déjúcori niityéébe. ****
Otra vez por el corazón del árbol él bajó.
tsííñé uméhé ɨ́ɨ́búwá déjúcori niityéébe.
[60]
**** teene ojtso níítyéne déjuríjyuco dibye **** pééneé.
Por detrás del humo bajando él también se fué.
teene ojtso níítyéne déjuríjyuco dibye pééneé.
[61]
**** dityétsiváhacáa **** pééneríjyuco. ****
Por donde estos dos se fueron.
dityétsiváhacáa pééneríjyuco.
[62]
**** peebe **** teene úráávyeebe ojtso. ****
El fue siguiendo este humo.
peebe teene úráávyeebe ojtso.
[63]
**** tsiiñe kéhɨ́ɨ́vetémútsí **** nújpácyó **** déjúcotu.
Otra vez se fue a aparecer debajo del agua.
tsiiñe kéhɨ́ɨ́vetémútsí nújpácyó déjúcotu.
[64]
**** tsiiñe **** peemútsí, **** peemútsí **** mm. ****
Otra vez se fueron, se fueron, jm.
tsiiñe peemútsí, peemútsí mm.
[65]
**** éhllétu **** kéhɨ́ɨ́vetémútsí tsiiñe pééhi, **** pééhíí, jm. ****
De allá se fueron a aparecer, otra vez se fue, se fue, jm.
éhllétu kéhɨ́ɨ́vetémútsí tsiiñe pééhi, pééhíí, jm.
[66]
**** teene iíjcyáítsihyújuco **** teene ojtso úújeténe **** dibye ɨ́ɨ́técunúténé atya. ****
Ahí donde va a estar, ese humo ha llegado, se fue a mirar.
teene iíjcyáítsihyújuco teene ojtso úújeténe dibye ɨ́ɨ́técunúténé atya.
[67]
**** ¡ícyaj! neébe; **** éée, **** éhajchótáréhacáneecu ámuhtsi **** metsááimútsí, ɨ́ɨ́veekí óhdityu **** meúmɨváhi neébe. ****
¡Oj!, dijo, si, esa distancia no mas ustedes dos iban a venir, porqué se huyeron de mi, él dijo.
¡ícyaj! neébe; éée, éhajchótáréhacáneecu ámuhtsi metsááimútsí, ɨ́ɨ́veekí óhdityu meúmɨváhi neébe.
[68]
**** árone **** ámuhtsi meímillédújuco tsahdúréjuco **** úmécori meíhjyuváne.
Pero así como ustedes dos quieren, igual vamos a estar hablando en pelea.
árone ámuhtsi meímillédújuco tsahdúréjuco úmécori meíhjyuváne.
[69]
**** iiváa iñééne tsúúca teene **** ihñé **** barúúmú **** bañéhe, **** ihñé chocóóvé **** bañéhé. ****
Así diciendo entre si, ya, su tronco de tabaco de debilitación, su tronco de tabaco de derretir.
iiváa iñééne tsúúca teene ihñé barúúmú bañéhe, ihñé chocóóvé bañéhé.
[70]
**** iújcúne **** dibye **** ióónúne idyé **** éée **** úúbócunúne **** iúúbócunúne dibye májtsiváné ílluréjuco. ****
Soplando, él ya comienza cantar.
iújcúne dibye ióónúne idyé éée úúbócunúne iúúbócunúne dibye májtsiváné ílluréjuco.
[71]
**** dibye tsúúca mɨ́ɨ́vámenúne. ****
él ya ha hecho mɨ́ɨ́vajɨ (icaración)
dibye tsúúca mɨ́ɨ́vámenúne.
[72]
**** juu **** cohtsíhyówuúmuke, **** cócotsíhyówuúmuke. ****
júú, hormiguitas venenosas, hormiguitas venenosas.
juu cohtsíhyówuúmuke, cócotsíhyówuúmuke.
[73]
**** dóóbere ɨɨju tsájunécúhi. ****
Comiendo viene el oso hormiguero.
dóóbere ɨɨju tsájunécúhi.
[74]
**** júú, dóóbere ɨɨju tsájunécúhi. ****
juu, comiendo viene el oso hormiguero.
júú, dóóbere ɨɨju tsájunécúhi.
[75]
**** oráá óráha órájɨ́ú paajɨ́né **** llíjchúcunúvádu. ****
Como soplando los huecos de la soga de huambe (una especie de tamshi).
oráá óráha órájɨ́ú paajɨ́né llíjchúcunúvádu.
[76]
**** juu, cohtsíhyówuúmuke, **** cócotsíhyówuúmuke. ****
júú, hormiguitas venenosas, hormiguitas venenosas.
juu, cohtsíhyówuúmuke, cócotsíhyówuúmuke.
[77]
**** dóóbere ɨɨju tsájunécúhi. ****
Comiendo viene el oso hormiguero.
dóóbere ɨɨju tsájunécúhi.
[78]
**** júú, dóóbere ɨɨju tsájunécúhi. ****
juu, comiendo viene el oso hormiguero.
júú, dóóbere ɨɨju tsájunécúhi.
[79]
**** oráá óráha **** órájɨ́ú paajɨ́né llíjchúcunúvádu. ****
Como soplando los huecos de la soga de huambe (una especie de tamshi).
oráá óráha órájɨ́ú paajɨ́né llíjchúcunúvádu.
[80]
**** dibyéváa nééné tujkéveri, teene ííñujɨ **** uuvécunúhi. ****
En el momento que el decía así, la tierra tembló.
dibyéváa nééné tujkéveri, teene ííñujɨ uuvécunúhi.
[81]
**** diityétsikye **** tene chócóóvetsóné, **** báruumúvatétsóne. ****
A estos dos les hizo derretir, les hizo debilitar.
diityétsikye tene chócóóvetsóné, báruumúvatétsóne.
[82]
**** aanéváa diille **** walle néé dííbyeke;. ****
Y la mujer le dijo:
aanéváa diille walle néé dííbyeke;.
[83]
**** ehdɨ́ɨ́vanée uke o néénáa.
eso es lo que te dije.
ehdɨ́ɨ́vanée uke o néénáa.
[84]
ɨ́ɨ́veekíhjyané **** mekéne ú tsívahíjcyá. ****
¿Por qué nos has traído?.
ɨ́ɨ́veekíhjyané mekéne ú tsívahíjcyá.
[85]
**** ɨ́veekíhana óhdivu **** ú dóótsoó, méhdivu ú dóótsoó **** dillévané **** dííbyeke nééneé. ****
¿Por qué dejaste que me coma?, ¿por qué dejaste que nos coma?, así dizque ella le dijo.
ɨ́veekíhana óhdivu ú dóótsoó, méhdivu ú dóótsoó dillévané dííbyeke nééneé.
[86]
**** áánélliihyéváa ɨ́ɨ́cúi teene **** ítyollííjyú ííñújɨtu iwáduhjácóné **** páájɨri dibye úcaavéne. ****
Y por eso entró rápidamente en el hueco de su pucuna prendida en la tierra.
áánélliihyéváa ɨ́ɨ́cúi teene ítyollííjyú ííñújɨtu iwáduhjácóné páájɨri dibye úcaavéne.
[87]
**** aanéváa teene ííñujɨ úúvécunúneri **** teene **** néwayúúné wáhchájabáhi. ****
Dizque con el temblor de la tierra esas piedras se regaron.
aanéváa teene ííñujɨ úúvécunúneri teene néwayúúné wáhchájabáhi.
[88]
**** ááne **** teene ipyééne **** diityétsí mɨjcóhó, **** áállá mɨjcóhó **** dibye **** dóváajcóne. ****
Yéndose el cuarto de estos dos, el cuarto de huacarpona, él le ha roto con sus garras.
ááne teene ipyééne diityétsí mɨjcóhó, áállá mɨjcóhó dibye dóváajcóne.
[89]
**** diille méwakye ɨɨtécunúúbé, **** técáhpɨ́jɨúcunú. ****
El vió a ella, a su mujer, echada sin valor.
diille méwakye ɨɨtécunúúbé, técáhpɨ́jɨúcunú.
[90]
dibye nééneé, **** ¡ícyaj! neébe, **** ¿acáne ihdyu lléébótúllekérené uke **** o **** bóijcyúné, ɨ́ɨ́veekí **** tsá **** oke u cáhcújtsotú?. ****
El le dijo ¡Oj!, le dijo, ¿No has escuchado lo que te he aconsejado, por qué no me has obedecido?.
dibye nééneé, ¡ícyaj! neébe, ¿acáne ihdyu lléébótúllekérené uke o bóijcyúné, ɨ́ɨ́veekí tsá oke u cáhcújtsotú?.
[91]
**** íchihvúréhjané u **** tsááille. ****
¿Viniendo hasta aquí no mas?.
íchihvúréhjané u tsááille.
[92]
**** ímíñejɨ́ɨ́va **** mééma ú ípívyejtsóhi. ****
Malas cosas tú estas creando con nosotros.
ímíñejɨ́ɨ́va mééma ú ípívyejtsóhi.
[93]
**** íllújucóha néhi **** bóónétu tsááne tsɨɨménémúhajtéébe **** wállé, **** ímíñeri **** dibye náhjɨ́heri íjcyácooca **** tsíjpiima úmɨ́vahíjcyaíñéjuco **** ɨ́veekí u ípívyejtsóne. ****
De esta manera las mujeres que llevan tu ejemplo de las nuevas generaciones, cuando el está en negocios, huirán con otro, porque tu has empezado.
íllújucóha néhi bóónétu tsááne tsɨɨménémúhajtéébe wállé, ímíñeri dibye náhjɨ́heri íjcyácooca tsíjpiima úmɨ́vahíjcyaíñéjuco ɨ́veekí u ípívyejtsóne.
[94]
**** aalle **** dihllííñé ícyooca **** íchihvúréjuco u nɨ́jkévaíñe. ****
Y por tu culpa tu, mujer ahora hasta aquí no mas terminarás.
aalle dihllííñé ícyooca íchihvúréjuco u nɨ́jkévaíñe.
[95]
**** nééberéjuco teene **** íáámɨ́hotu **** idyóváájcóne **** dííllé ɨ́ɨ́búutu **** díí- **** dííllé tujpácyó iñóhñócúne. ****
así diciendo rompió su abdomen, su corazón, su sangre chupó.
nééberéjuco teene íáámɨ́hotu idyóváájcóne dííllé ɨ́ɨ́búutu díí- dííllé tujpácyó iñóhñócúne.
[96]
**** dííbyeke **** llíjchuííhyoke néhcorá **** tsá **** dibye íjcyatúne. ****
A él, a Llíjchurɨ, le buscó, pero no estaba.
dííbyeke llíjchuííhyoke néhcorá tsá dibye íjcyatúne.
[97]
**** iñéhcóróne ílluréjuco **** dibye óómíñe, ihñé **** itsááneríyéjuco, **** hállúéjɨríyéjuco. ****
Después de tanto buscar, ya volvió por donde había venido, sobre la tierra.
iñéhcóróne ílluréjuco dibye óómíñe, ihñé itsááneríyéjuco, hállúéjɨríyéjuco.
[98]
**** ááné **** boonéváa diibye **** llíjchurɨ **** botsíiíkye **** iíjchívyéne **** tsiiñe **** mɨ́á múnáavé, **** í- **** íllu **** méjpíhdyuréjuco. ****
Después recién el Pucunero saliendo otra vez se ha hecho humano, así con nuestro cuerpo.
ááné boonéváa diibye llíjchurɨ botsíiíkye iíjchívyéne tsiiñe mɨ́á múnáavé, í- íllu méjpíhdyuréjuco.
[99]
**** neebévápeé; **** ihdyú wálleke dítyáába **** úmeco ú meenúhi. ****
Y el dijo, a una mujer, a tu mujer le has matado.
neebévápeé; ihdyú wálleke dítyáába úmeco ú meenúhi.
[100]
**** tehdu **** oke **** u méénúííbyejɨ́ɨ́vari. ****
Así no me vas a hacer.
tehdu oke u méénúííbyejɨ́ɨ́vari.

Text viewInterlinear Glossed Text