Utterance view

lluuhii

Recording date2006-09-11
Speaker age55
Speaker sexm
Text genretraditional narrative
Extended corpusyes



[1]
****
****
****
[2]
**** éée teene, **** diitye, tehdújuco ícyooca méúbálléjcátsiihi **** tsɨ́ɨ́mene muhdú llúúhívyehíjcyánetu **** íjcyáne **** llúúva ****
bien, eso, ellos, bien ahora vamos a contarnos la curación que se hace cuando un recien nacido sufre diarrea
éée teene, diitye, tehdújuco ícyooca méúbálléjcátsiihi tsɨ́ɨ́mene muhdú llúúhívyehíjcyánetu íjcyáne llúúva
[3]
éée, ílluváa teéne, **** dillévápeecu **** pɨ́ɨ́neéméne **** bóóa **** wájyáj **** tsɨɨjúváa ícyahíjcyá **** teene **** mepíívyé mutsɨ́ɨ́tsɨ́he, **** mu- muhtsɨ́mu- muhtsɨ́mujélle, **** mu- **** muhtsɨ́jɨ mééwa némeílle. ****
sí, dice que fue así, sewgún ella la madre del espíritu de la boa del medio, era la planta del Caimito de la creación, del clan caimito, llamada mujer caimito.
éée, ílluváa teéne, dillévápeecu pɨ́ɨ́neéméne bóóa wájyáj tsɨɨjúváa ícyahíjcyá teene mepíívyé mutsɨ́ɨ́tsɨ́he, mu- muhtsɨ́mu- muhtsɨ́mujélle, mu- muhtsɨ́jɨ mééwa némeílle.
[4]
**** teene íñe mútsɨ́ɨ́tsɨhe menéhijcyáne, téénelli teene íñe mútsɨ́ɨ́tsɨhe neeváhí **** mújpáñécobánedu, **** ááné- **** áánélliihye, **** eh áánélli **** teene íñe mútsɨ́ɨ́tsɨ́heri tééne **** llúúva, **** tééne llúúvá mé- **** métaabó **** tsɨ́ɨ́méneke **** llúúhií némeíñé **** ékéévécooca **** métaabó. ****
esto lo que llamamos planta del caimito, es por eso que el fruto del caimito tiene forma de seno grande, por eso con esta planta se cura esta clase de diarrea en niñitos cuando sufren de este mal, se cura
teene íñe mútsɨ́ɨ́tsɨhe menéhijcyáne, téénelli teene íñe mútsɨ́ɨ́tsɨhe neeváhí mújpáñécobánedu, ááné- áánélliihye, eh áánélli teene íñe mútsɨ́ɨ́tsɨ́heri tééne llúúva, tééne llúúvá mé- métaabó tsɨ́ɨ́méneke llúúhií némeíñé ékéévécooca métaabó.
[5]
**** aabéváa diibye **** pɨ́ɨ́néeméne **** bóóa **** wájya **** eh **** némeííbyé **** ícyuwámema **** páme, mítyame ícyuwáméjóbama íjcyáábé **** cuwáábekéváa **** diibye **** úmécó **** piiyáhejúne wájya **** némeííbye, **** aabéváa **** pɨ́rujtsó **** diityéké **** dííbyé cuwáábeke ehdu oúhóú **** pehíjcyaabe **** ehdu **** tsííjyatúréjuco, tsííjyatúréjuco eene úúballévahíjcyáme **** táhdi, **** éée lliihyánuhíjcyaábe **** dohíjcyaábe, **** ítyutácóihllóneri diityéké dohíjcyaábe
entonces él, el spíritu de la boa del centro, tenía sus parientes, todos, muchos parientes, y a éstos parientes el espíritu de la ira del abismo, llamado así y éste espíritu acabó a ellos a los parientes de él, así poco a poco íba acabando, así de casa en casa llagaba la noticia: abuelo, sí, los mataba, los comía, les cocinaba en ollas y les comía.
aabéváa diibye pɨ́ɨ́néeméne bóóa wájya eh némeííbyé ícyuwámema páme, mítyame ícyuwáméjóbama íjcyáábé cuwáábekéváa diibye úmécó piiyáhejúne wájya némeííbye, aabéváa pɨ́rujtsó diityéké dííbyé cuwáábeke ehdu oúhóú pehíjcyaabe ehdu tsííjyatúréjuco, tsííjyatúréjuco eene úúballévahíjcyáme táhdi, éée lliihyánuhíjcyaábe dohíjcyaábe, ítyutácóihllóneri diityéké dohíjcyaábe
[6]
aanéváa **** tsaate **** nehíjcyá: éjeh **** táhdi **** pɨ́ɨ́nééméne **** bóóa wájya nehíjcyáme **** tsúúca mécuwáábeke **** oúhóú **** úmécó **** piiyáhejúne wájyá tsúúca **** meke pɨ́rujtsójúcoóhi, **** óvi doóbe ílluréváa nehíjcyaábe ****
y algunos decían: mira abuelo espíritu boa del centro, decían a nuestros parientes, le está acabando el espiíritu de ira del abismo, ya nos está acabando, que nos coma, solamente él respondía.
aanéváa tsaate nehíjcyá: éjeh táhdi pɨ́ɨ́nééméne bóóa wájya nehíjcyáme tsúúca mécuwáábeke oúhóú úmécó piiyáhejúne wájyá tsúúca meke pɨ́rujtsójúcoóhi, óvi doóbe ílluréváa nehíjcyaábe
[7]
**** áánemáváa idyé tsiiñe, **** tsíjpiiyéjucóváa néévahíjcyáne: pɨ́ɨ́nééméne, múúbehjɨ́ úmécó **** piiyáhejúne wájyá **** tsúúcaáne **** dííbyeke **** majchó ɨ́ɨ́tsɨ́ɨ́memáye, **** dójúcoobe ítyutábáíhllori, **** aaneváa **** ehdu tsúúca **** dójucóó ****
entonces otra vez, otra venía a decir: el del centro, el otro, el espíritu de ira del abismo ya comió a él, con todos sus hijos, les deboró en su olla, y así ya deboraba...
áánemáváa idyé tsiiñe, tsíjpiiyéjucóváa néévahíjcyáne: pɨ́ɨ́nééméne, múúbehjɨ́ úmécó piiyáhejúne wájyá tsúúcaáne dííbyeke majchó ɨ́ɨ́tsɨ́ɨ́memáye, dójúcoobe ítyutábáíhllori, aaneváa ehdu tsúúca dójucóó
[8]
**** áánéllii ílluréjuco diibye **** pɨ́ɨ́néeméne **** bóóa wájya némeííbyé ítyavíhyéjutu ítyavíhyéjutu iúmecóóvaténe **** dííbyedítyú **** nééhii: **** ihdyúwáímyeke tácyuwáábeke **** ítyutábáíhllori **** ityúúmeke **** diityéké **** májchohíjcyaábe, neébe, árónáa ihdyu **** tsá dibye oke tehdu méénúityúne, **** neébe, **** oore **** dííbyeke ó méénuú
por eso el llamado espíritu de la boa del centro se enfureció desde su cocamera contra él diciendo: a sus iguales a mis parientes cocinando en su olla les come, a ellos, dijo, pero a mí no me vá a hacer así, dijo, yo sí le voy a hacer
áánéllii ílluréjuco diibye pɨ́ɨ́néeméne bóóa wájya némeííbyé ítyavíhyéjutu ítyavíhyéjutu iúmecóóvaténe dííbyedítyú nééhii: ihdyúwáímyeke tácyuwáábeke ítyutábáíhllori ityúúmeke diityéké májchohíjcyaábe, neébe, árónáa ihdyu tsá dibye oke tehdu méénúityúne, neébe, oore dííbyeke ó méénuú
[9]
**** aaneváa ehdu dibye tétsii teene **** ítyavíhyéjutu **** ɨ́jtsámeíñé **** tsúúca waajácuube idyé diibye úmécó **** piiyáhejúne wájyá teene ítyavíhyéjuri íjcyaábe, **** eh **** diibye íamíáj **** tsɨɨménemáváa teene úmeco méénuhíjcyamútsi ****
y así todo lo que él pensó ahí en su cocamera ya sabía también él, el espíritu de ira del abismo que también estaba en su cocamera, que con su hijo mayor hacían la guerra
aaneváa ehdu dibye tétsii teene ítyavíhyéjutu ɨ́jtsámeíñé tsúúca waajácuube idyé diibye úmécó piiyáhejúne wájyá teene ítyavíhyéjuri íjcyaábe, eh diibye íamíáj tsɨɨménemáváa teene úmeco méénuhíjcyamútsi
[10]
**** diibye úmécó **** piiyáhejúne wájyá nééhií: **** llíhij neébe, **** áádi **** méhdityu **** pítyájcámeíhi neébe, ahdícyane mépeé, uúhu llíhij neébe, tehdújuco, **** ícyooca **** máaamúhó méméénuú, aamúho nééme tehdújuco **** iwárɨ́hcámeíiñe **** teene úmécó wáábyuta.
él, el espíritu de ira del abismo, dijo: hijo, le dice, ése está planeando contra nosotros, le dice, tenemos que irnos, muy bien padre, le dice, muy bien, ahora vamos a hacer la defensa, defensa se decía a lo que íban a preparar coca y hacer la guerra
diibye úmécó piiyáhejúne wájyá nééhií: llíhij neébe, áádi méhdityu pítyájcámeíhi neébe, ahdícyane mépeé, uúhu llíhij neébe, tehdújuco, ícyooca máaamúhó méméénuú, aamúho nééme tehdújuco iwárɨ́hcámeíiñe teene úmécó wáábyuta.
[11]
**** aaneváa **** tsúúca **** diibye idyé **** diibye **** pɨ́ɨ́néeméne bóóa wájyá ítyavíhyéjutu waajácú **** dibye pítyájcámeíñe osea **** diityétsípyeecu panéjcuvátú **** tsahdúre, éée **** tsúúca pítyá, **** diibye ɨhtsútúú, **** diibye ɨhtsútúú panéjcuvávu ****
y eso también ya ha sabido el espíritu de la boa del centro desde su cocamera, el plan del otro, osea los dos eran iguales de ambas partes sí, ya planeó, el poder de uno, el poder del otro, por ambos lados
aaneváa tsúúca diibye idyé diibye pɨ́ɨ́néeméne bóóa wájyá ítyavíhyéjutu waajácú dibye pítyájcámeíñe osea diityétsípyeecu panéjcuvátú tsahdúre, éée tsúúca pítyá, diibye ɨhtsútúú, diibye ɨhtsútúú panéjcuvávu
[12]
**** ané uúhu neébe, ane ahdícyane péjcore **** dííbyeke **** pɨ́ɨ́- eh **** pɨ́ɨ́néeméne bóóa wájyake úmeco méméénuúhi **** ícyaráájɨríyé **** dííbyeke metúúne mémájchoíñuu tétsihvu, **** neemútsí, diibye **** úmécó, **** éée íllima úmécó **** piiyáhejúne wájyá **** diityétsima **** ehdu néjcatsí ****
pues bien, dice, entonces mañana mismo le hacemos la guerra al espíritu de boa del centro, su propio nongo le vamos a cocinar y le comeremos ahí mismo se dijeron, él la ira, sí con su hijo, el espíritu de ira del abismo, así se dijeron esos dos
ané uúhu neébe, ane ahdícyane péjcore dííbyeke pɨ́ɨ́- eh pɨ́ɨ́néeméne bóóa wájyake úmeco méméénuúhi ícyaráájɨríyé dííbyeke metúúne mémájchoíñuu tétsihvu, neemútsí, diibye úmécó, éée íllima úmécó piiyáhejúne wájyá diityétsima ehdu néjcatsí
[13]
**** árónáa idyé diibye idyé **** pɨ́ɨ́néeméne **** bóóa wájyá tsúúca **** waajácújucóó, **** ááne neébe: **** árone **** ɨɨná íjcyaíñejɨ́ɨ́vari neebévápee, **** diitye ícyuwáábé **** coé- **** coéjtéwuújɨke neébe: **** méujcúté éhne mémájchotá úmɨhéj pɨɨnétú íjcyane tapíívyé iñújúícyo, **** ipíívyé iñújúícyo bóóa ****
pero también el espíritu de la boa del centro ya ha sabido el plan, entonces dijo: pero no será nada, dijo, y a los que sobraron de sus parientes les dijo: vayan a traer tronco de topa que está en medio de la chacra del alimento, el tronco de topa de la boa de mi creación, les dijo, la topa, la topa de la boa de su creación.
árónáa idyé diibye idyé pɨ́ɨ́néeméne bóóa wájyá tsúúca waajácújucóó, ááne neébe: árone ɨɨná íjcyaíñejɨ́ɨ́vari neebévápee, diitye ícyuwáábé coé- coéjtéwuújɨke neébe: méujcúté éhne mémájchotá úmɨhéj pɨɨnétú íjcyane tapíívyé iñújúícyo, ipíívyé iñújúícyo bóóa
[14]
**** metácórɨúcúne métsívaco neébe, **** aanéváa diitye ícyuwáábé teene íñújúícyójoba ikíhdyáhɨ́núne tsívahíjcyá, **** áju táhdi néémeé, **** ááne tsúúca kijtyújúcoóbe, **** cúúvénetúré tsúúca **** kíjtyuube, ihdyu néébeke kíjtyuube teene íñújúícyotu kíjtyuube, kíjtyuube **** páábeere ihdyu, **** ááne teene ítyavíhyejúvú ácujcároóbe ****
le sacan la carapa, les dijo entonces sus parientes cortando la topa trajeron, toma abuelo, dijeron, luego le talló muy temprano ya le talló, una imagen como él mismo, le dió una forma del tronco de topa, le talló como así mismo, luego lo sentó en su cocamera
metácórɨúcúne métsívaco neébe, aanéváa diitye ícyuwáábé teene íñújúícyójoba ikíhdyáhɨ́núne tsívahíjcyá, áju táhdi néémeé, ááne tsúúca kijtyújúcoóbe, cúúvénetúré tsúúca kíjtyuube, ihdyu néébeke kíjtyuube teene íñújúícyotu kíjtyuube, kíjtyuube páábeere ihdyu, ááne teene ítyavíhyejúvú ácujcároóbe
[15]
**** áánemáváa diibye **** úmécó **** piiyáhejúne **** wájyaváa teene ujcúhí **** dííbyé umécó **** ballóówa, **** dííbye cávaájco, **** dííbyé hojtsɨ́va **** páájɨ, **** báárau menéhijcyáne **** ááne dííbyedítyú dojtúcuube diibye úmécó **** piiyáhejúne wájyá **** meménú teene dííbye **** úmécó **** ballóówá ɨɨne **** tóóllíújɨ́ ovááhovu; íllu nétsihvu teene tóóllíujɨ **** panéjuco ɨɨne bállóówájobádu éhne **** íovááho, **** teenéváa **** dibye mémenúne ****
entonces el espíritu de la ira del abismo sacó su macana de ira, su espada su casquillo de lanza, lo que llamamos cartucho y le quitó todo de él, el espíritu de la ira del abismo le cambió a la macana de su ira, a la corteza del huayo tierno del huasaí, se parece a la macana, que él cambió
áánemáváa diibye úmécó piiyáhejúne wájyaváa teene ujcúhí dííbyé umécó ballóówa, dííbye cávaájco, dííbyé hojtsɨ́va páájɨ, báárau menéhijcyáne ááne dííbyedítyú dojtúcuube diibye úmécó piiyáhejúne wájyá meménú teene dííbye úmécó ballóówá ɨɨne tóóllíújɨ́ ovááhovu; íllu nétsihvu teene tóóllíujɨ panéjuco ɨɨne bállóówájobádu éhne íovááho, teenéváa dibye mémenúne
[16]
**** áánetu teene ɨɨne **** córóváhííbá takííyihííba nééne **** béhnéwuúré nééne panéjuco cávaájcówuúdú nééne, **** tééneu meménuúbe, **** éée ɨ́hnɨ́jcau panéjuco cávaájcówuúdu ****
y ese tronquito tierno que brota del huitillo se parece a la espada, a eso le cambió, sí, su punta se parece a la espada
áánetu teene ɨɨne córóváhííbá takííyihííba nééne béhnéwuúré nééne panéjuco cávaájcówuúdú nééne, tééneu meménuúbe, éée ɨ́hnɨ́jcau panéjuco cávaájcówuúdu
[17]
**** aanévápeecu tétsihyu dibye **** mémenúne teéne, **** ááne **** dojtúcuube teene dííbyé hojtsɨ́vá **** páájɨ́ **** pañéene **** meménuube ɨɨne núpɨ́rúuuhávu, **** teene añú múnaa néhijcyáne municióódú néénee ****
entonces dice ahí él nombró eso, y le quito el casquillo de lanza y el contenido le cambió con frutos del ayrambo, como munición que dicen los mestizos
aanévápeecu tétsihyu dibye mémenúne teéne, ááne dojtúcuube teene dííbyé hojtsɨ́vá páájɨ́ pañéene meménuube ɨɨne núpɨ́rúuuhávu, teene añú múnaa néhijcyáne municióódú néénee
[18]
**** aane **** tsúúca **** dííbyeke **** íicyánéjcú dojtúcuube dííbyé umécó **** páneére, **** idyótúcúne, áyu, neébe ícyooca ihdyu. **** cána **** bo óvíiíkye oke tátyutábá, tá- **** táwarɨ́hcóhori oke **** ityúúne dóóvaábe neébe. ooré eene o dóóiñej, neebéváa **** diibye **** pɨ́ɨ́néeméne **** bóó- **** bóóa wájya ****
le quitó pues todo su defensa, todo su ira le quitó, y dijo: listo, a ver ahora que venga a cocinarme en mi propio nongo y me coma, dijo. al contrario yo sí le comeré dijo el espíritu de la boa del centro.
aane tsúúca dííbyeke íicyánéjcú dojtúcuube dííbyé umécó páneére, idyótúcúne, áyu, neébe ícyooca ihdyu. cána bo óvíiíkye oke tátyutábá, tá- táwarɨ́hcóhori oke ityúúne dóóvaábe neébe. ooré eene o dóóiñej, neebéváa diibye pɨ́ɨ́néeméne bóó- bóóa wájya
[19]
**** aaneváa tsúúca tsájúcoomútsí **** dííbyé tujkévetu, **** éhájchota iwájtsɨ́ne teene ihñé umécó **** bañéwá **** diibye **** úmécó **** piiyáhejúne wájyá **** eh i- **** itávihyícyúne uubócunú **** dííbye tujkévetu, árónáa éhlléture teene ojtso oomí **** dííbye élleúre
entonces ya vinieron en dirección de él, llegando a una distancia el espíritu de ira del abismo, preparando su tabaco comenzó a soplar en su dirección, pero el humo regresó hacia él, en su dirección
aaneváa tsúúca tsájúcoomútsí dííbyé tujkévetu, éhájchota iwájtsɨ́ne teene ihñé umécó bañéwá diibye úmécó piiyáhejúne wájyá eh i- itávihyícyúne uubócunú dííbye tujkévetu, árónáa éhlléture teene ojtso oomí dííbye élleúre
[20]
**** áánélliihyéváa diibye ílli nééhií: **** llíhij, neébe, aane muhdú ɨ́ɨ́vane eene meke **** íllure ííllevu oomíhi, **** tsáhaá neébe ijpyéévére, neébe, **** tsiiñe idyé imyéénúne uubócunúroobe, tsiiñe dííbye élleu oomíñe, **** tsiiñéváa, tres vééce dibye méénúrónáa tsiiñe oomíñe
entonces le dijo su hijo; padre, le dijo, cómo es posible eso, que el humo vuelve hacia nosotros, no le dijo, es lo de menos, le dice, ptra vez haciendo sopló hacia él, pero regresó nuevamente, otra vez, tres veces hizo, pero todo regresaba
áánélliihyéváa diibye ílli nééhií: llíhij, neébe, aane muhdú ɨ́ɨ́vane eene meke íllure ííllevu oomíhi, tsáhaá neébe ijpyéévére, neébe, tsiiñe idyé imyéénúne uubócunúroobe, tsiiñe dííbye élleu oomíñe, tsiiñéváa, tres vééce dibye méénúrónáa tsiiñe oomíñe
[21]
**** tsáhaá, neébe, **** múhduráhjáubá llih teéne. tsáhaá neébe, ijpyéévére neébe, **** meere medóóiñe meke úúballéne, **** aane ílli waajácújucóó **** diibye tsúúca, **** teenée eene dibye úúbócunúne ójtsovápeecu **** úúballé: **** uure **** ihdyu ú dsɨ́jɨ́veé díumécori **** nééiyone
no, le dice, no sé cómo es eso padre, nada, dice, es lo de menos, dice, es la señal de que vamos a vencer, y su hijo ya sabía que él ya, eso que cuando él soplaba el humo le decía: tu mismo morirás en tu ira, eso quería decir, así tu morirás en tu propia ira eso significaba
tsáhaá, neébe, múhduráhjáubá llih teéne. tsáhaá neébe, ijpyéévére neébe, meere medóóiñe meke úúballéne, aane ílli waajácújucóó diibye tsúúca, teenée eene dibye úúbócunúne ójtsovápeecu úúballé: uure ihdyu ú dsɨ́jɨ́veé díumécori nééiyone
[22]
**** ihdyúu **** iwájácúnéjcucápeecu tétsihdyúré óómííyoóbe, **** áánáacáváa **** tsaabe **** tsúúca teene sééña íjcyárónáa ****
siendo un poco sabio él iba a regresar de ahí mismo, pero él vino aunque había esa seña
ihdyúu iwájácúnéjcucápeecu tétsihdyúré óómííyoóbe, áánáacáváa tsaabe tsúúca teene sééña íjcyárónáa
[23]
**** aane dibye tsááne iwáájácúne diibye **** pɨ́ɨ́néeméne bóóa wájyá **** dííbye eene íkijtyúú pañe teene íñújúícyotu **** i- ihdyu néébeke ikíjtyúúbeke **** ítyavíhyejúvú iácujcáróne teene **** llééhówá **** úmɨwávú, **** té- téijyú jaaháñé **** páneere ímí míhllémeíñé íjcyátsiu, **** llééhówá úmɨwáú íjyócuuvé, **** éé
y sabiendo que él venía el espíritu de boa del centro, al que había tallado de topa a su imagen le hizo sentar en su cocamera y fue a pararse tras la puerta, las casas de ese tiempo eran bien cercados, ahí fue él tras la puerta se paró. sí
aane dibye tsááne iwáájácúne diibye pɨ́ɨ́néeméne bóóa wájyá dííbye eene íkijtyúú pañe teene íñújúícyotu i- ihdyu néébeke ikíjtyúúbeke ítyavíhyejúvú iácujcáróne teene llééhówá úmɨwávú, té- téijyú jaaháñé páneere ímí míhllémeíñé íjcyátsiu, llééhówá úmɨwáú íjyócuuvé, éé
[24]
**** diibye **** eh **** eh úmécó **** piiyáhejúne wájyá úcaavé, **** pɨ́ɨ́néeméne **** bóóa wájya neébe, muhdɨ́ɨ́vaabé óhdi ú **** tsúúrámeí, níhñécunu uke dícaráájɨ́íhllori o tútábáihllónúne **** o májchóiíbye, néébere **** dííbyeke cábóhcotérá **** teene eene **** cávaájcori **** teene eene **** córóvahííbá **** éhne **** takííyiyéjuco íjcyáneri **** apáhajchííjyuváa **** pihñáhi, **** tsá ɨɨná
y entró el espíritu de ira del abismo, y dijo: oye espíritu de boa del centro, qué és lo quieres de mí, más luego te cocinaré en tu propio nongo y te voy a comer, diciendo, le quizo picar con la espada, que él le cambió por retoño de huitilllo, con eso
diibye eh eh úmécó piiyáhejúne wájyá úcaavé, pɨ́ɨ́néeméne bóóa wájya neébe, muhdɨ́ɨ́vaabé óhdi ú tsúúrámeí, níhñécunu uke dícaráájɨ́íhllori o tútábáihllónúne o májchóiíbye, néébere dííbyeke cábóhcotérá teene eene cávaájcori teene eene córóvahííbá éhne takííyiyéjuco íjcyáneri apáhajchííjyuváa pihñáhi, tsá ɨɨná
[25]
**** juhúú neébe, muhdɨ́ɨ́vaabe tsáa **** táumécoj **** táávake ú tahñéévahíjcyá, teene íballóówá, iújcúne íllaáyóroobe teene eene **** tóóllíújɨ éhneréjuco íjcyane **** pɨ́hahnéj, **** tsáha
juhúú (grito), le dice, quien eres tú que ambicionas el mitayo de mi ira, cogiendo, su macana le quizo golpear, y como era cascarón del huayo tierno de huasaí, se dobló, y nada
juhúú neébe, muhdɨ́ɨ́vaabe tsáa táumécoj táávake ú tahñéévahíjcyá, teene íballóówá, iújcúne íllaáyóroobe teene eene tóóllíújɨ éhneréjuco íjcyane pɨ́hahnéj, tsáha
[26]
**** jáhaj neébe oke u táhjáíñejɨ́ɨ́, teene íhojtsɨ́vapáájɨ́ iújcúne botsíiíkye dííbyeke áñúroobe idyé téhdure, teene eene núpɨ́ɨ́ruúúharéjuco pɨɨjɨpɨjɨ, **** tsáha ****
nada, le dice, no me vencerás, agarando su cartucho recién le disparó,pero como eran solo frutos de ayrambo le rebotó de su cuerpo, manchándole, nada
jáhaj neébe oke u táhjáíñejɨ́ɨ́, teene íhojtsɨ́vapáájɨ́ iújcúne botsíiíkye dííbyeke áñúroobe idyé téhdure, teene eene núpɨ́ɨ́ruúúharéjuco pɨɨjɨpɨjɨ, tsáha
[27]
**** áyu neébe, íllu **** diibye íílletúré, **** ehdu dibye úmécoori íjcyánáa íchihdyu neébe: **** áyu **** ih- **** úmeco u méénukíjɨ́ɨ́va, íllu múúne ihdyu úmeco, néébere dííbyeke botsíiíkye **** añú apáhajchíí **** poj teene **** dííbye éhne íjcyáneríye, **** apáhajchíí vápɨhnéj
listo, le dice, asi de acá donde estaba, cuando él atacaba, de acá le dice: listo, tu no sabes hacer luchar, así se hace guerra, diciendo en seguida le disparó pojj (sonido del tiro) con su mismo armamento, cayendo con la misma al suelo
áyu neébe, íllu diibye íílletúré, ehdu dibye úmécoori íjcyánáa íchihdyu neébe: áyu ih- úmeco u méénukíjɨ́ɨ́va, íllu múúne ihdyu úmeco, néébere dííbyeke botsíiíkye añú apáhajchíí poj teene dííbye éhne íjcyáneríye, apáhajchíí vápɨhnéj
[28]
átsihdyúré teene dííbye éhne iújcúne teene **** dííbyé ballóówáré idyójtúcúneri áádi **** wápújuhjácó, ááneríyé cáváájcoobe ihñéríyé íumécoríyé dsɨ́jɨ́vétsoóbe ****
en seguida sacando su macana que le había quitado le dió un golpe mortal, con eso mismo le cortó con su misma ira le mató
átsihdyúré teene dííbye éhne iújcúne teene dííbyé ballóówáré idyójtúcúneri áádi wápújuhjácó, ááneríyé cáváájcoobe ihñéríyé íumécoríyé dsɨ́jɨ́vétsoóbe
[29]
**** áyu, neébe ehdu **** oke u méénukíjɨ́ɨ́va ɨ́veekí óhdi **** ú **** pajyúnúmeíhijcyá, áhdure ɨ́veekí tácyuwáábe ú **** pɨ́rujtsó, **** ooréíí eene uke o **** dóóiñe táwarɨ́hcóhori ****
listo, dijo, para nada por qué me acechaba, además por qué has acabado a mis parientes, yo sí te voy a comer cocinandote en mi tostador
áyu, neébe ehdu oke u méénukíjɨ́ɨ́va ɨ́veekí óhdi ú pajyúnúmeíhijcyá, áhdure ɨ́veekí tácyuwáábe ú pɨ́rujtsó, ooréíí eene uke o dóóiñe táwarɨ́hcóhori
[30]
áánáa diitye, **** íllíkye idyé **** diitye **** nééhií eene mécovájtso, **** ááne teene íwarɨ́hcóhori **** tsúúca dííbye túúmee. teene cáráájɨri **** dííbye ityúúbekéváa **** páábéjóbakéré áádi **** dójucóó, **** dóóhi, dóóhi, páneere íhyéécone **** pɨ́rúj. ****
mientras ellos decían a su hijo: echen leña en el fuego, luego le cocinaron ya a él en su tostador, en su nongo le cocinaron entero y se lo comió, le comió, toda la carne hasta no dejar
áánáa diitye, íllíkye idyé diitye nééhií eene mécovájtso, ááne teene íwarɨ́hcóhori tsúúca dííbye túúmee. teene cáráájɨri dííbye ityúúbekéváa páábéjóbakéré áádi dójucóó, dóóhi, dóóhi, páneere íhyéécone pɨ́rúj.
[31]
**** idyóóne, **** néváa teene **** tsúúca **** kíjtyuube teene í- í- **** íwahwuújɨ, **** íbajcúwuújɨ, **** ikíjtyúne **** ípívyéjtsoobe teene ícyooca íñe **** añú múnaa néhijcyáne pistóóla némeíñe, **** éhjúwu, íwaváhdée teene íñe méhójtsɨwa íwaá, téénélli ílluure máañú, **** hm íwa íbajcúwu **** teene pistóóla némeíñe **** íchihdyu kíjtyuúbe
después de comer, comenzó a tallar los huesitos, estos huesitos, tallando inventó lo que ahora los mestizos llaman pistola, esa arma pequeña, eso era este dedito de la mano (índice) este dedo, por eso se dispara así, este dedito eso es la pistola que él había tallado
idyóóne, néváa teene tsúúca kíjtyuube teene í- í- íwahwuújɨ, íbajcúwuújɨ, ikíjtyúne ípívyéjtsoobe teene ícyooca íñe añú múnaa néhijcyáne pistóóla némeíñe, éhjúwu, íwaváhdée teene íñe méhójtsɨwa íwaá, téénélli ílluure máañú, hm íwa íbajcúwu teene pistóóla némeíñe íchihdyu kíjtyuúbe
[32]
**** áánetúváa teene íñe ve- í- íbajcútú ípívyéjtsoobe **** teene ɨɨne añújú wááhyójuú némeíñe, **** íbajcu, áánetúváa íbajcu íñe **** tsároore íjcyane **** ípívyéjtsoobe teeju íjyu **** mellííñájahíjcyaju, **** ɨɨne añúju **** némeíjyu íbajcu ****
y de este hueso de aquí él inventó el armamento llamado carabina de doble caño, y de este otro hueso, que és uno solo él inventó la escopeta, con la que buscamos el mitayo, de este hueso.
áánetúváa teene íñe ve- í- íbajcútú ípívyéjtsoobe teene ɨɨne añújú wááhyójuú némeíñe, íbajcu, áánetúváa íbajcu íñe tsároore íjcyane ípívyéjtsoobe teeju íjyu mellííñájahíjcyaju, ɨɨne añúju némeíjyu íbajcu
[33]
**** áánetúváa **** íñe íjcyúbááne bajcúne ípívyéjtsoobe teene **** cañóóne, **** eene **** méénujcátsiyi íjcyáne cañóójobáne **** éhjúcobájɨ
mientras que de los huesos de sus piernas inventó los cañones, que se usa en la guerra, los cañonazos, los grandes
áánetúváa íñe íjcyúbááne bajcúne ípívyéjtsoobe teene cañóóne, eene méénujcátsiyi íjcyáne cañóójobáne éhjúcobájɨ
[34]
**** aanéváa teene íñe ítsoróóho ihdyu **** pevébájcú íjcyane **** cátújcaáyoobe **** teene **** ipíívyé nujpácyó pañéu **** teene **** ícyooca eene **** úmécó **** cujúwamɨ némeíñé **** cañonééra némeíñeréjuco ípívyeevéne
y toda la caja torácica que era un solo hueso, le arrojó al agua de su creación, transformándose en lo que ahora llamamos buques de guerra, las cañoneras, ahí se crearon
aanéváa teene íñe ítsoróóho ihdyu pevébájcú íjcyane cátújcaáyoobe teene ipíívyé nujpácyó pañéu teene ícyooca eene úmécó cujúwamɨ némeíñé cañonééra némeíñeréjuco ípívyeevéne
[35]
**** áánetúváa **** dííbye mɨ́ɨ́hé **** idyómɨɨhe wááoobe **** íhmujcóéébá **** pañéú, **** aanéváa **** dííbye mɨ́ɨ́hé ípívyeevé ípívyee- **** diibye **** piiyái némeííbye, **** piiyái **** barbúúdo añú múnaa néhíjcyaábe
mientras que su cuero, después de comer le arrojó la poza de su puerto, y de este cuero se transformó en el pez llamado achara, al que los mestizos llaman barbudo
áánetúváa dííbye mɨ́ɨ́hé idyómɨɨhe wááoobe íhmujcóéébá pañéú, aanéváa dííbye mɨ́ɨ́hé ípívyeevé ípívyee- diibye piiyái némeííbye, piiyái barbúúdo añú múnaa néhíjcyaábe
[36]
**** ílluváa teene **** eh **** íñe añújúúne icyánéjcú ípívyeevé tétsihdyu diibye úméco wájyadítyu **** diibye **** pɨ́ɨ́néeméne **** bóóa wájyá **** ípívyejtsó
de esta forma dió origen a los armamentos de fuego, el espíritu malo, el espíritu de la boa del centro dió origen
ílluváa teene eh íñe añújúúne icyánéjcú ípívyeevé tétsihdyu diibye úméco wájyadítyu diibye pɨ́ɨ́néeméne bóóa wájyá ípívyejtsó
[37]
**** aanéváa ehdu tene **** néhdu **** dííbye mɨ́ɨ́hé **** diibye **** piiyáiyéjuco ípívyeevéne diibye amóóbéjoba **** cuhríbádú néébe, **** barbúúdo némeííbye **** piiyáí wájácú menébeé
y así como dice su cuero se transformó en achara, ese pez grande parecido al zúngaro, llamado barbudo, el pez común achara
aanéváa ehdu tene néhdu dííbye mɨ́ɨ́hé diibye piiyáiyéjuco ípívyeevéne diibye amóóbéjoba cuhríbádú néébe, barbúúdo némeííbye piiyáí wájácú menébeé
[38]
**** aamée **** nééhií:, áyu, **** diibye **** pɨ́ɨ́néeméne **** bóóa wájyá nééhií: **** í- **** íllu **** oke u méénukijɨ́ɨ́va ɨ́veekí **** tácyuwáábeke ú **** pɨ́rujtsójucóóhií ahdícyane ihdyu **** tsá u- tsá uke **** ávyeta **** do o méénutú, íllure uke ó ávyéjujtsó, **** neébe **** uke ó avyéjujtsó
ellos dijeron; listo, él, el espíritu de la boa del centro dijo: tú no me has hecho así como te hice, porque has acabado a mis parientes, por eso no te voy a liquidar por completo, solo te voy a engrandecer, le dijo, te voy a engrandecer.
aamée nééhií:, áyu, diibye pɨ́ɨ́néeméne bóóa wájyá nééhií: í- íllu oke u méénukijɨ́ɨ́va ɨ́veekí tácyuwáábeke ú pɨ́rujtsójucóóhií ahdícyane ihdyu tsá u- tsá uke ávyeta do o méénutú, íllure uke ó ávyéjujtsó, neébe uke ó avyéjujtsó
[39]
tsá- **** bóónetu tsáánéj tsɨɨméné néih **** dimyémeri méénuhíjcyaá íñehjɨ wákímyeíhíjcyaíñe diitye **** íjtye **** añú múnaa néhijcyáne **** ditye **** íñe cientííficómú íñe íhya ɨ́nehjɨ́ méénuhíjcyáne, teene añújúúne ípívyéjtsoíñe **** píívye ****
las generaciones futuras en tu nombre van a realizar este tipo de trabajos, como llaman éstos mestizos, los científicos harán sus grandes inventos, inventar armas, eso era lo que se dió origen.
tsá- bóónetu tsáánéj tsɨɨméné néih dimyémeri méénuhíjcyaá íñehjɨ wákímyeíhíjcyaíñe diitye íjtye añú múnaa néhijcyáne ditye íñe cientííficómú íñe íhya ɨ́nehjɨ́ méénuhíjcyáne, teene añújúúne ípívyéjtsoíñe píívye
[40]
**** aabéváa tétsihdyu ehdu péébe dííbyeke **** nééhií: **** bóónetu tsáánéj tsɨɨméné néih **** úm- **** úmécori mítyájkímyeíhíjcyaabe **** íumécooríyé **** iiye **** ávúhcuíñé, tehdújuco iiye nɨ́jkévátsámeíiñe **** ubá ú ípívyejtsó **** úmécó piiyáhejúne wájya neébe, osea **** dííbyeke ílluréjuco dibye **** pítyuutsóne ****
después él cuando se fué le dijo: la generación que viene después, cuando alguién se jacta en su poder, con su misma ira recibiran el pago, van a liquidarse ellos mismos, eso es lo que has dado origen tú, espíritu de ira del abismo, o sea a él le dejó con una maldición
aabéváa tétsihdyu ehdu péébe dííbyeke nééhií: bóónetu tsáánéj tsɨɨméné néih úm- úmécori mítyájkímyeíhíjcyaabe íumécooríyé iiye ávúhcuíñé, tehdújuco iiye nɨ́jkévátsámeíiñe ubá ú ípívyejtsó uú úmécó piiyáhejúne wájya neébe, osea dííbyeke ílluréjuco dibye pítyuutsóne
[41]
**** íllu netsiu **** tehdújuco **** íñe **** méihcyój u néébe **** oo mityáhmítyá u néébe tsáijyu u nééhií: **** jm tsáh múha oke méénutúne tsáh muubé ɨ́htsútuube o íjcyaabe tsáh múha oke, **** oore ó **** meenú **** u nééneé, **** áábema mééma ehdu nééne nɨjkéváhi ****
por esta razón cuando eres una persona rebelde o jactancioso, a veces dices: jm, nadie me puede pegar nadie, soy el más fuerte, nadie me, yo solo puedo hacer, tú dices, y aveces todo eso finaliza de esta forma
íllu netsiu tehdújuco íñe méihcyój u néébe oo mityáhmítyá u néébe tsáijyu u nééhií: jm tsáh múha oke méénutúne tsáh muubé ɨ́htsútuube o íjcyaabe tsáh múha oke, oore ó meenú u nééneé, áábema mééma ehdu nééne nɨjkéváhi
[42]
**** áánélli **** tsáh **** tene ímityú **** uu mityáhmítyá u nééne **** porque meere **** máávujcú mehneríyé méumécooríye, **** méumécooríyé, méhojtsɨ́varíyé, métsíeméneríyé meeke ditye **** dsɨ́jɨ́vétsoíñé, **** ehdu **** een- eene **** tééné icyánéjcu ****
por esta razón no es bueno ser jactancioso, por que nosotros mismos sufrimos las consecuencias, con lo nuestro, con nuestra ira con nuestra lanza, con nuestra propia cosa, nos pueden matar, así es esa cuestión
áánélli tsáh tene ímityú uu mityáhmítyá u nééne porque meere máávujcú mehneríyé méumécooríye, méumécooríyé, méhojtsɨ́varíyé, métsíeméneríyé meeke ditye dsɨ́jɨ́vétsoíñé, ehdu een- eene tééné icyánéjcu
[43]
**** aabéváa **** diibye **** ípívyéévétsihvu teene **** i- **** ɨ́tsááveebe diille **** tsɨ́ɨ́juke teene íñe, mepíívyé mutsɨ́ɨ́tsɨ́heke, **** nújpacyóóne macáámú **** nú- **** mutsɨ́ɨ́tsɨhéváa teehe íhye diibye osea ipíívyé nujpácyó mutsɨ́ɨ́tsɨhéváa diibye **** íhye **** dííbyej tsɨɨ́ju, diibye. **** pɨ́ɨ́néeméne bóóa wájyá **** tsɨɨju teehe íhye mútsɨ́ɨ́tsɨhe melléénehíjcyáne ****
donde él se creó, se acordó de su madre, eso al caimito de la creación, el caimito de los saltones (pez) del agua era el tronco, osea el caimito del agua de su creación era este tronco, que a su vez era su madre, del espíritu de la boa del centro, de él su madre es el caimito que comemos el fruto
aabéváa diibye ípívyéévétsihvu teene i- ɨ́tsááveebe diille tsɨ́ɨ́juke teene íñe, mepíívyé mutsɨ́ɨ́tsɨ́heke, nújpacyóóne macáámú nú- mutsɨ́ɨ́tsɨhéváa teehe íhye diibye osea ipíívyé nujpácyó mutsɨ́ɨ́tsɨhéváa diibye íhye dííbyej tsɨɨ́ju, diibye. pɨ́ɨ́néeméne bóóa wájyá tsɨɨju teehe íhye mútsɨ́ɨ́tsɨhe melléénehíjcyáne
[44]
téénéllii teehe mútsɨ́ɨ́tsɨhe neeváhí **** eene mújpáñécobánedu, **** muurá mútsɨ́ɨ́tsɨba ú ɨɨté eene mújpáñéjtuhííñédu teenéváa **** diibye **** tétsihdyu, **** íllu nétsihdyu teene mútsɨ́ɨ́tsɨhe
por eso sus frutos son parecidos al seno de mujer, ves el fruto del caimito como punta de seno, eso que él, en una parte como ésta estaba el tronco de caimito
téénéllii teehe mútsɨ́ɨ́tsɨhe neeváhí eene mújpáñécobánedu, muurá mútsɨ́ɨ́tsɨba ú ɨɨté eene mújpáñéjtuhííñédu teenéváa diibye tétsihdyu, íllu nétsihdyu teene mútsɨ́ɨ́tsɨhe
[45]
aanéváa neébe: néih **** áámye wáhááke **** néih **** bóónetu tsáánéj **** tsɨɨménémú, **** aabe **** píívyétsónéj **** tsɨɨménémú, **** íh- **** í- íhpívyebámé néih **** wa uke ɨ́tsáávécooca **** íllu nééne, **** áánú umécó, **** áánú májchotá, **** áánú **** chocóóvé májchotáhé **** u **** u- u- **** u- u- **** dáíívyétsohíjcyáille, **** u **** dáárɨtétsohíjcyáille u íjcyalle táátsɨ́ɨ́ju **** , **** uke néih ɨ́tsáávénéj tsɨɨméneke ****
después dijo: pués a esta mi madre, la generación que viene después, los hijos que él crea, cuando crecen y te acuerden madre, así como este, la ira de éste, el alimento de éste, la diarrea del alimento de éste, le vás a calmar, le vas a secar, esa eres tú mi madre, al hijo que se acuerde de tí
aanéváa neébe: néih áámye wáhááke néih bóónetu tsáánéj tsɨɨménémú, aabe píívyétsónéj tsɨɨménémú, íh- í- íhpívyebámé néih wa uke ɨ́tsáávécooca íllu nééne, áánú umécó, áánú májchotá, áánú chocóóvé májchotáhé u u- u- u- u- dáíívyétsohíjcyáille, u dáárɨtétsohíjcyáille u íjcyalle táátsɨ́ɨ́ju uú, uke néih ɨ́tsáávénéj tsɨɨméneke
[46]
tsúúca, aane íllu nétsiu teene **** tsɨ́ɨ́mene llúúhívyéhajchííjyú teene **** mútsɨ́ɨ́tsɨ́hé avyábááne u újcúnema **** u túúnema **** téétsɨke ú átyáhjɨnúhí, **** ú ijchúcú tetsɨ ádóhájchííjyú, **** ú átyáhjɨnú **** éhnííñevu, **** tééné mɨɨvájɨri. ****
ya está, por eso cuando un niñito sufre deshidratación, coges los cogollos de las hojas del caimito cocinando le calientas el cuerpo, si puede tomar le das, mas recomendable es calentar con la hoja caliente, eso es el secreto
tsúúca, aane íllu nétsiu teene tsɨ́ɨ́mene llúúhívyéhajchííjyú teene mútsɨ́ɨ́tsɨ́hé avyábááne u újcúnema u túúnema téétsɨke ú átyáhjɨnúhí, ú ijchúcú tetsɨ ádóhájchííjyú, ú átyáhjɨnú éhnííñevu, tééné mɨɨvájɨri.
[47]
**** áánélliihye **** teene íñe **** llúúhívú ímí teene íñe **** mútsɨ́ɨ́tsɨhe, **** íllu nééne **** tehdújuco o néhdu tsáh **** pevéné **** mepíívyetétú tene tsáh **** tene íjcyatú **** ɨ́ɨ́ne **** táábóubá **** añú múnáá icyánéjcutu sinó **** méhdiye **** teene llúúhívyeé némeíñe táábó íjcyane ****
es por eso que para la deshidratación es bueno la hoja del caimito, es así como digo no se puede así nomás, no hay remedio por parte del mestizo, sinó nosotros mismo lo tenemos el remedio de la diarrea
áánélliihye teene íñe llúúhívú ímí teene íñe mútsɨ́ɨ́tsɨhe, íllu nééne tehdújuco o néhdu tsáh pevéné mepíívyetétú tene tsáh tene íjcyatú ɨ́ɨ́ne táábóubá añú múnáá icyánéjcutu sinó méhdiye teene llúúhívyeé némeíñe táábó íjcyane
[48]
teene, **** téénélliihyéva tsáh tsɨ́mávanííhyó **** dóótuú diibye **** piiyáikye, **** ihdyu donííhyo **** tsáijyu múu tsaapi dɨ́hoúúnúhajchíí, áánetu tene ícyátúhajchííjyú tsáh **** mepíívyetétú me dóóneé ****
por eso la mujer que recién da a luz no come a la achara, puede comer cuando alguien le da una curación con ají, sino hay no se lo puede dar de comer
teene, téénélliihyéva tsáh tsɨ́mávanííhyó dóótuú diibye piiyáikye, ihdyu donííhyo tsáijyu múu tsaapi dɨ́hoúúnúhajchíí, áánetu tene ícyátúhajchííjyú tsáh mepíívyetétú me dóóneé
[49]
**** ehdúváa teene **** diibye **** úmécó **** piiyáhejúne wájyá **** pɨ́ɨ́néeméne bóóama **** úmeco méénújcatsíñe ****
así fue cómo el espíritu de ira del abismo hizo guerra con el espíritu de la boa del centro
ehdúváa teene diibye úmécó piiyáhejúne wájyá pɨ́ɨ́néeméne bóóama úmeco méénújcatsíñe

Text viewInterlinear Glossed Text